آمبولی ریه چیست؟
وجود لخته خون در شریان و انسداد این شریان آمبولی ریه یا (PE) با تشکیل یک لخته خون در یکی از ورید های بدن (معمولاً در پا یا لگن) آغاز می‌شود و به سمت شریان در ریه‌ها حرکت می‌کند. این وضعیت یک فوریت پزشکی محسوب می‌شود. آمبولی ریه عارضه‌ای شایع است. اغلب پیش از آنکه فرصت تشخیص یا درمان بیماری فراهم شود. از هر سه فرد مبتلا به آمبولی ریه، حدود یک نفر ظرف چند ساعت پس از شروع علائم جان خود را از دست می‌دهد. رایج‌ترین روش درمان آمبولی ریه، استفاده از داروهای رقیق‌کننده خون برای از بین بردن لخته موجود و پیشگیری از تشکیل لخته‌های جدید است. در موارد شدید، ممکن است نیاز به انجام عمل یا مداخلات پزشکی خاص باشد. همچنین ممکن است برای جلوگیری از تشکیل لخته‌های آتی، لازم باشد ماه‌ها یا سال‌ها دارو مصرف کنید.
علائم آمبولی ریه از خفیف تا شدید متغیر است و ممکن است شامل موارد زیر باشد:
درد تیز قفسه سینه که با حرکت کردن یا نفس عمیق کشیدن تشدید می‌شود
تنگی نفس ناگهانی، حتی در حالت استراحت
تنفس سریع
سرفه (ممکن است همراه با خروج خون باشد)
خس‌خس سینه
پوست رنگ‌پریده، سرد و مرطوب یا متمایل به آبی
ضربان قلب سریع
سرگیجه
غش کردن
علائم آمبولی ریه معمولاً به‌طور ناگهانی ظاهر می‌شوند. با این حال، علائم وجود لخته خونی که در آستانه جدا شدن و حرکت به سمت ریه‌هاست، ممکن است شامل درد، تورم و احساس گرما در پا باشد. این علائم را نیز کاملاً جدی بگیرید و فوراً به پزشک مراجعه کنید.
علل آمبولی ریه
آمبولی ریه زمانی رخ می‌دهد که یک لخته خون به ریه‌های شما منتقل شود. در بیشتر موارد، این لخته ابتدا به صورت ترومبوز ورید عمقی (DVT) ایجاد می‌شود. این وضعیت زمانی است که لخته خونی در یکی از سیاهرگ‌های عمقی بدن، معمولاً در پا، تشکیل شده باشد.حدود نیمی از موارد DVT یا آمبولی ریه (PE) پس از جراحی یا بستری شدن در بیمارستان رخ می‌دهند؛ یعنی زمانی که فرد برای چند روز قادر به تحرک نیست. در نتیجه، خون ممکن است در رگ‌ها «تجمع» یابد و احتمال تشکیل لخته‌های غیرطبیعی افزایش پیدا کند.
عوامل خطر
جراحی: جراحی‌های سنگین، به‌ویژه جراحی لگن یا پا، خطر آمبولی ریه را افزایش می‌دهند. استراحت مطلق در دوران نقاهت باعث می‌شود خون در رگ‌ها تجمع یابد. علاوه بر این، عواملی مانند بیهوشی عمومی و آسیب به عروق خونی نیز می‌توانند خطر تشکیل لخته را بیشتر کنند.
بستری شدن طولانی در بیمارستان: حتی اگر جراحی نداشته باشید، بستری شدن طولانی در بیمارستان به هر دلیلی به‌ویژه اگر بیش از سه روز طول بکشد خطر آمبولی ریه را افزایش می‌دهد زیرا تحرک شما در این مدت کم است.
ترومبوفیلی (اختلالات انعقاد خون): این اصطلاح شامل گروهی از بیماری‌هاست که باعث می‌شوند بدن بیش از حد لخته خون تولید کند یا در تجزیه لخته‌های قدیمی دچار مشکل شود. فاکتور ۵ لیدن (Factor V Leiden)، جهش‌های پروترومبین و سندرم آنتی‌فسفولیپید از عوامل خطر شایع برای آمبولی ریه هستند.
بارداری: خطر ابتلا به DVT یا آمبولی ریه در دوران بارداری و تا چند ماه پس از زایمان افزایش می‌یابد. بخشی از این افزایش خطر ناشی از تغییرات هورمونی است.
داروهای هورمونی: برخی از انواع داروهای ضدبارداری خوراکی و درمان‌های جایگزینی هورمون می‌توانند خطر تشکیل لخته‌های خونی منجر به آمبولی ریه را افزایش دهند. اگر از این داروها استفاده می‌کنید، مهم است که با پزشک خود درباره خطرات احتمالی و روش‌های مدیریت آن‌ها صحبت کنید.
نشستن طولانی‌مدت و بی‌تحرکی: این مورد شامل طیف وسیعی از فعالیت‌ها می‌شود؛ از نشستن تمام روز پشت میز کار گرفته تا سفرهای طولانی با خودرو یا هواپیما. اگر مدت طولانی بدون حرکت دادن پاهایتان بنشینید، احتمال لخته شدن خون در شما بیشتر می‌شود.
سرطان: ابتلا به سرطان یا دریافت درمان سرطان، خطر ابتلا به آمبولی ریه (PE) را افزایش می‌دهد. ترومبوز ورید عمقی (DVT) و آمبولی ریه (PE) در کنار هم، دومین علت اصلی مرگ و میر در بین افراد مبتلا به سرطان، پس از خود سرطان هستند.
سایر شرایط پزشکی: هر شرایطی که احتمال لخته شدن خون شما را افزایش دهد، خطر ابتلا به آمبولی ریه را افزایش می‌دهد. برخی از این موارد موقتی هستند، مانند عفونت شدید کووید-۱۹. برخی دیگر مانند بیماری کلیوی، نارسایی قلبی، بیماری‌های خودایمنی و فیبریلاسیون دهلیزی، مدت طولانی‌تری ادامه می‌یابند.
عوارض آمبولی ریه
آمبولی ریه جریان طبیعی خون در ریه‌ها را مختل می‌کند. این وضعیت یک فوریت پزشکی محسوب می‌شود، زیرا می‌تواند منجر به موارد زیر گردد:
توقف ناگهانی ضربان قلب (ایست قلبی)
افت خطرناک جریان خون‌رسانی به بدن (شوک انسدادی)
مرگ بافت ریه به دلیل فقدان جریان خون (انفارکتوس ریوی)
اگر درمان آمبولی ریه به‌موقع انجام نشود، احتمال مرگ‌ومیر ناشی از آن بیشتر است؛ با این حال، حتی با وجود درمان نیز ممکن است کشنده باشد.
تشخیص و آزمایش‌های آمبولی ریه
آزمایش دی-دایمر (D-dimer): این یک آزمایش خون است و معمولاً نخستین آزمایشی است که پزشکان برای بررسی آمبولی ریه به کار می‌برند. این آزمایش نشان می‌دهد که آیا بدن شما در حال تشکیل و تجزیه لخته‌های خون است یا خیر؛ فرآیندی که نشانه کلیدی آمبولی ریه محسوب می‌شود.
آنژیوگرافی ریوی با سی‌تی اسکن (CTPA): این یک روش تصویربرداری از ریه‌هاست که می‌تواند انسدادهای ناشی از لخته‌های خون را نشان دهد. اگر نتیجه آزمایش دی-دایمر احتمال وجود آمبولی ریه را مطرح کند، انجام این آزمایش ضروری خواهد بود.
اسکن VQ (تهویه/پرفیوژن): این آزمایش دیگری است که از ریه‌ها تصویربرداری می‌کند. اگر امکان انجام CTPA وجود نداشته باشد یا پزشک به اطلاعات بیشتری نیاز داشته باشد، ممکن است به این اسکن نیاز پیدا کنید.
همچنین ممکن است به آزمایش‌های دیگری مانند تصویربرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه یا اکوکاردیوگرام نیاز داشته باشید. این آزمایش‌ها می‌توانند سایر بیماری‌ها را رد کرده و عوارض احتمالی را تشخیص دهند.
مدیریت و درمان آمبولی ریه
هدف از درمان، از بین بردن لخته خون در ریه‌ها و پیشگیری از تشکیل لخته‌های جدید است. این روند شامل مصرف دارو و در برخی موارد، انجام یک عمل یا روش درمانی است. ممکن است لازم باشد در بیمارستان بستری شوید تا کادر درمان بتوانند وضعیت شما را به‌دقت تحت نظر داشته باشند.
روش‌های درمانی احتمالی عبارت‌اند از:
داروهای ضد انعقاد (رقیق‌کننده‌های خون): این داروها خط اول درمان آمبولی ریه محسوب می‌شوند. آن‌ها مانع از بزرگ شدن لخته موجود شده و به بدن کمک می‌کنند تا آن را تجزیه و دفع کند. همچنین خطر تشکیل لخته‌های جدید را کاهش می‌دهند. ممکن است این داروها را به صورت قرص یا از طریق تزریق وریدی (سرم) دریافت کنید. دارو ها شامل هپارین، انوکساپارین، ریواروکسابان، اپیکسابان و وارارین می باشند.
ترومبولیز (حل کردن لخته): در این روش، کادر درمان داروهایی را از طریق سرم یا کاتتر (لوله باریک) وارد بدن می‌کنند تا لخته خون را حل کنند. معمولاً زمانی از این روش استفاده می‌شود که داروهای رقیق‌کننده خون کافی نباشند یا شدت آمبولی ریه زیاد باشد.
امبولکتومی (برداشتن لخته): این روش برای خارج کردن لخته انجام می‌شود. معمولاً زمانی این گزینه در نظر گرفته می‌شود که سایر روش‌های درمانی مؤثر نباشند یا امکان استفاده از آن‌ها وجود نداشته باشد.
فیلتر ورید اجوف تحتانی (IVC): جراح دستگاه کوچکی را در یکی از سیاهرگ‌های بزرگ شکم قرار می‌دهد. این دستگاه لخته‌های خون را پیش از رسیدن به ریه‌ها به دام می‌اندازد. اکثر افراد به این فیلتر نیاز ندارند، اما اگر امکان مصرف داروهای رقیق‌کننده خون را نداشته باشید، ممکن است پزشک آن را توصیه کند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده هرگونه علائم خونریزی داخلی (که یکی از خطرات مصرف داروهای رقیق‌کننده خون است)، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید. این علائم عبارت‌اند از:
سردرد یا درد شکم ناگهانی و شدید
استفراغ خونی یا سرفه همراه با خروج خون
ادرار به رنگ نارنجی، قرمز یا قهوه‌ای
مدفوع قرمز یا سیاه
چشم‌انداز و پیش‌بینی وضعیت آمبولی ریه
درمان با ترخیص از بیمارستان پایان نمی‌یابد. شما باید حداقل به مدت سه ماه داروهای رقیق‌کننده خون مصرف کنید. برخی افراد برای پیشگیری از بروز مجدد آمبولی ریه، نیاز به مصرف این داروها برای ماه‌ها یا سال‌های متمادی دارند. پزشک یا کادر درمانی شما بر اساس عوامل خطر و وضعیت کلی سلامتتان، بهترین روش را به شما توصیه خواهد کرد.
آمبولی ریه رویدادی بسیار جدی و تأثیرگذار بر زندگی است و روند بهبودی ممکن است زمان‌بر باشد. حتی پس از درمان، احتمال بروز مشکلات طولانی‌مدت وجود دارد، از جمله:
CTEPH (فشار خون ریوی مزمن ناشی از لخته): این وضعیت به معنای بالا رفتن فشار خون در ریه‌ها به دلیل تجمع مزمن لخته‌های خون است. این عارضه حدود ۲ تا ۳ نفر از هر ۱۰۰ بازمانده‌ی آمبولی ریه را درگیر می‌کند. شایع‌ترین علامت آن، مشکل در تنفس هنگام فعالیت و حرکت است. همچنین ممکن است دچار ناراحتی قفسه سینه، سرگیجه یا تپش قلب شوید.
سندرم پس از آمبولی ریه (Post-PE syndrome): این وضعیت شایع‌تر از CTEPH است و شامل خستگی و تنگی نفسی است که پس از درمان آمبولی ریه همچنان ادامه می‌یابد. عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند، از جمله کم‌تحرکی در دوران نقاهت، اضطراب، و آسیب‌های قلبی یا ریوی ناشی از خودِ آمبولی.
بسیار مهم است که در طول دوران بهبودی، هرگونه علامت جدید یا تغییر در علائم قبلی را به پزشک یا کادر درمانی خود اطلاع دهید.
پیشگیری آمبولی ریه
پیشگیری از آمبولی ریه (PE) همیشه امکان‌پذیر نیست، اما کارهای زیادی وجود دارد که می‌توانید برای کاهش خطر آن انجام دهید:
برای مدت طولانی بی‌حرکت ننشینید. چه شغل پشت‌میزنشینی داشته باشید و چه در حال انجام یک پرواز طولانی باشید، تحرک داشته باشید. هر ۳۰ دقیقه یک‌بار مچ پاهایتان را حرکت دهید یا بلند شوید و بدنتان را بکشید. این کار به جلوگیری از تجمع خون در سیاهرگ‌های پا کمک می‌کند؛ تجمعی که می‌تواند منجر به لخته شدن خون یا آمبولی ریه شود.
پس از جراحی (به‌صورت ایمن) تحرک داشته باشید. تیم درمانی شما اقداماتی را برای پیشگیری از ترومبوز ورید عمقی (DVT) و آمبولی ریه انجام خواهد داد. این اقدامات شامل کمک به شما برای ایستادن و راه رفتن در سریع‌ترین زمان ممکن پس از جراحی است. هرگز بدون تأیید پزشک یا کادر درمان، حرکتی انجام ندهید.
سایر توصیه‌های پس از جراحی را رعایت کنید. ممکن است تیم درمانی به شما توصیه کند که بدنتان را هیدراته نگه دارید (مایعات کافی بنوشید)، پاهایتان را بالاتر از سطح بدن قرار دهید، شلوارهای گشاد (نه تنگ) بپوشید و تمرینات پا را انجام دهید. به راهنمایی‌های آن‌ها عمل کنید و اگر در مورد چیزی مطمئن نیستید، سؤال بپرسید.
داروهای خود را طبق دستور پزشک مصرف کنید. اگر عوامل خطر خاصی مانند سرطان یا بستری شدن در بیمارستان دارید، ممکن است پزشک داروهای رقیق‌کننده خون با دوز پایین برایتان تجویز کند. این داروها به پیشگیری از لخته‌های خطرناک خون که می‌توانند منجر به آمبولی ریه شوند، کمک می‌کنند.
